De Braziliaanse savanne is de spons voor het watersysteem van Latijns-Amerika en capteert heel wat CO2. Momenteel wordt deze 'Cerrado' twee tot drie keer sneller ontbost dan het Amazonegebied: omwille van het rund, soja, maïs en suikerriet. Wervel publiceerde er een boek over: 'Brazilië-Europa in fragmenten?' Van 1 juli tot 31 augustus is er in het BTC-gebouw (Hoogstraat Brussel) een fototentoonstelling over de pracht van de Cerrado.  N.a.v. Wereldmilieudag schreef Luc Vankrunkelsven in Brazilië er alvast een nieuw stuk over. Voor zijn andere flitsen, surf naar www.wervel.be

 Het bedorven feest van de Cerrado (Luc Vankrunkelsven)

6000 soorten bomen
837 soorten vogels
195 soorten zoogdieren
780 soorten vissen, Pantanal inbegrepen
113 amfibieën


Dat zijn de officiële cijfers van het Braziliaanse Ministerie van Leefmilieu, anno 2004.
Volgens sommige studies zijn er 10.000 planten, waarvan 4400 soorten alleen in de Cerrado voorkomen. In het Federaal District (Brasília) zijn er 233 soorten orchideeën te vinden en een nog onbekend aantal dieren. In hetzelfde hoofdstedelijk gebied worden 430 soorten vogels waargenomen. Vergelijk dat maar eens met Brussel, hoofdstad van de Europese Unie, hoofdstad van België, hoofdstad van Vlaanderen en Brussels Hoofdstedelijk gewest. Ik hoor af en toe een merel fluiten en zie een houtduif vliegen. Dan heb je’t zoal gehad.

De Cerrado is de waterpot of beter de wieg van heel wat rivieren die in diverse richtingen, niet alleen van Brazilië, maar van Latijns-Amerika lopen. Bronnetjes voor de Paraná bijvoorbeeld beginnen te vloeien vanuit het middelpunt van Brazilië tot in de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires. 
Het is de meeste soortenrijke savanne ter wereld. Vergelijk even met de Savanne in Suriname (15 soorten bomen en struiken) of Venezuela (43 soorten). De ‘6000’ van het ministerie lijkt me wat veel. Dias heeft het over 429 bomen en struiken. Wat bescheidener, maar toch nog overdadig in vergelijking met andere savannes.
We zitten volop in het Internationaal Jaar van de Biodiversiteit en vandaag is het de Internationale Milieudag.  Redenen genoeg om nog eens stil te staan bij deze uitzonderlijke verzameling van ecosysteem.

Decennia oud dispuut

In de literatuur, op het veld en in de politieke discussies over de ‘ontsluiting’ van dit immense gebied staan verschillende visies tegenover elkaar (1). Het zou de armzalige bodem zijn met hoog aluminiumgehalte, in combinatie met het vuur dat regelmatig over het land gaat, wat maakt dat de Cerrado zo marginaal is. “Nee”, zeggen anderen: “Het Amazonegebied is zo overdadig op even armzalige grond, maar daar heb je constant veel neerslag. Daarom is het ook een regenwoud. De Cerrado werd gevormd door de jaarlijkse cyclus van maandenlange droogte met nadien een hevige regenperiode.” Consensus begint te groeien dat de bodemkwaliteit en het vuur wel meespelen, maar dat de cyclus van droogte en regen dit unieke gebied hebben gekneed. Het betreft 192,8 miljoen hectare of 22,65 % van het Braziliaanse grondgebied, gespreid over 11 deelstaten. Er wonen momenteel 22 miljoen mensen.

Spons van Latijns-Amerika

Transpiratie van planten per dag (mm/dag)

Cerrado in regenseizoen         2,6
Cerrado in droogtemaanden   1,5     (!)
Rijst                                    4,3
Zonnebloem                        5,6
Maïs                                    2,8
Soja                                    8,4 (!)
Tarwe                                 4,4
Campo, weiland                    2,6
Pinus  elliotis                         4,7
Eucalyptus                           6,0

Bron: Miranda en Miranda, 1996.


De waterhuishouding is fundamenteel voor de Cerrado. Voor Brazilië. Voor Latijns-Amerika. Voor de planeet. De  bomen blijven meestal klein en hebben een grillig uiterlijk. Vele soorten hebben leerachtige bladeren en een dikke schors, zodat ze weinig vocht verliezen. Vergelijk een Cerradostruik  (1,5 en 2,6 mm/dag) met soja (8,4 mm/dag). Omwille van de telkens weerkerende droogtemaanden gaan de wortels diep de grond in. Gecombineerd met de dikwijls poreuze bodem maakt dit dat in de loop van miljoenen jaren gigantische onderwatervoorraden opgebouwd werden.  De zogenaamde ‘Aquíferos’ (Gauarani, Bambuí en Urucuia ). De Cerrado werkt als een spons die deze Aquíferos en heel wat belangrijke rivieren van water voorziet. Doordat nu massaal ontbost wordt (twee tot drie keer zoveel als in het veelbesproken Amazonegebied), dreigt deze langzaam opgebouwde watervoorraad in enkele decennia op te drogen. Dat heeft nu al zichtbaar catastrofale gevolgen, niet alleen voor de Cerrado zelf, maar voor de waterhuishouding van bijna heel Latijns-Amerika.

Biomassa

Het traditionele rund kon nog leven en genieten van het feest van honderden bloemen en de rijkdom aan vruchten. De laatste jaren worden heel wat weilanden aangelegd met exotische grassen, die de oorspronkelijke diversiteit verstikken. De monocultuur van soja, maïs en suikerriet geven de doodsteek. Dat is het duidelijke antwoord aan de vele verlichte geesten die nu beweren dat de westerse intensieve veehouderij dé oplossing is voor het zogenaamde voedselprobleem en voor op opwarming van de aarde. Als runderen in Belgische stallen worden opgesloten, dan kan misschien wel de methaan worden afgezogen, maar het veevoer moet met veel energie en met vernietiging van ecosystemen voor een groot deel elders gezocht worden. De wereldwijde explosie van varkens- en kippenmegafarms is zowiezo op soja-maïs gebaseerd. De ‘waardeloze’ Cerrado is dan de The Number One to be!
In deelstaat Minas Gerais worden de oorspronkelijke bomen in razendsnel tempo in brandhout omgezet. Het is ideaal om houtskool van te maken. Voor de hoogovens. Eén boom, die nu op uitsterven staat, heeft er zelfs zijn naam aan te danken: Carvoeiro (‘carvão’= houtskool). 

Het planten van eucalyptus wordt ‘herbebossing’ genoemd en krijgt daardoor allerlei steun, tot en met Kyotogeld om koolstof vast te leggen. Vergeten wordt dat het evenwichtige bodemleven en de oorspronkelijke begroeiing van de Cerrado juist fundamenteel zijn om veel CO2 op te nemen.  De ‘wijze’ boompjes van de Cerrado kunnen echter niet concurreren tegen het groeigeweld van de eucalyptus uit Australië. Een hectare oorspronkelijke Cerrado levert 10 tot 40 ton biomassa op, wat weinig consumptie van water meebrengt. Vergelijk met het regenwoud in het Amazonegebied: 350 tot 550 ton per hectare. Eucalyptus produceert meer dan 300 ton biomassa in de Cerrado en veroorzaakt dus volop mee het uitdrogen. 2/3 van deze biomassa is namelijk water! Een volwassen eucalyptusboom in een monocultuur zuigt tussen de 700 à 1000 liter/dag op, afhankelijk van de afstand tot elkaar. Een volwassen exemplaar, dat volledig vrij staat, kan tot 20.000 liter per dag opnemen.

Herwonnen feest

Eucalyptus levert pulp voor de internationale papierindustrie; de genetisch gemanipuleerde variant zal voor ethanol van de tweede generatie moeten instaan. Soja staat voor veevoer en biodiesel. Suikerriet voor suiker, voor toepassingen van de synthetische biologie en vooral om de ethanolvraag van koning auto te beantwoorden. Allemaal goed en wel, maar een feestje kan je er niet mee bouwen. Zelfs gewoon gezond water dreigt op de feestdis te ontbreken. Armoede troef.
Stilaan begint het door te dringen dat de rijkdom van dit unieke gebied de tafel feestelijk kan vullen. Eeuwenlang voedde de bevolking zich met de nutriëntenrijke pequi, buriti, araticum, mangaba, cagaita, cajuzinho, bacuri, etc. Het komt er nu op aan om een economie op te bouwen, die niet gestoeld is op de invasie van monoculturen, maar op de oorspronkelijke polycultuur. Een economie waar iedereen beter van wordt: de diverse ecosystemen, de volkeren, de dieren, de planten, de waterhuishouding, het wereldklimaat, de landbouw met zijn voorspelbare seizoenen, de stedelijke bevolking, de boeren, de inheemse bevolking, de handelsbalans. Stilaan begint het besef door te sijpelen. Zo zetten de basisgemeenschappen de zomercursussen van de populaire bijbellezing en theologie in 2010 en 2011 in het teken van de Cerrado. (2)

Red de Urubu!

Als de crisis toeslaat, dan ontstaan er initiatieven om de bevolking te sensibiliseren. Dikwijls nog in de marge. Soms letterlijk rond een sloot, omdat niet alleen de sojamaffia over het platteland raast, maar ook de immobilieënmaffia rond de steden de terreinen inpalmt. Zo is er in hoofdstad Brasília de beweging ‘Salve o Urubu!’ (3). De gier Urubu is als aaseter nu niet meteen het symbool van biodiversiteit. Hij is eerder een opruimer van afval en van kadavers, maar de sloot (‘Córrego) aan de rand van Brasília heet nu eenmaal ‘Córrego Urubu’. De bevolking wil er aan permanente milieueducatie doen, te beginnen met zichzelf, met het herstel van de begroeiing rond de Córrego en met het proper houden van het water. Er zijn mooie voorbeelden van recuperatie met een agroforestrysysteem en mandalagroentetuinen. ‘Oca do Sol’ is een trefpunt midden in het project. ‘Oca’ staat voor de oorspronkelijke woning van de indios en voor hun inspirerende wijsheid. ‘Oca do Sol’ is  onderdeel van  een Ecovila (4) en wil spiritualiteit verbinden met een ecologische levensstijl. De focus ligt sterk op het belang van water en op onze watervoetafdruk (5).

Zullen we met zijn allen de omkeer nog kunnen maken? Of zal de Urubu binnen twintig jaar alleen nog maar symbool zijn van immense afvalbergen naast uitgedroogde rivieren?

Luc Vankrunkelsven,
Brasília, Wereldmilieudag,
5 juni 2010

(1)    Een interessant werk van Carlos Eduardo Mazzetto Silva heeft het over dit dispuut: ‘O Cerrado em disputa. Apropriação global e resistências locais./ De Cerrado in dispuut. Globale toeëigening en lokaal verzet.’, 262 pp. . In de reeks ‘Pensar o Brasil, 2009.
(2)    Cerrado, da resistência brota a vida. Curso de Verão, Goiânia, janeiro 2010, 108 pp.
(3)    www.urubu.org.br, www.salve-o-urubu.blogspot.com, http://br.groups.yahoo.com/group/salveurubu/
(4)    http://pt.wikipedia.org/wiki/Ecovila, http://www.ecovilacunha.org/ , http://www.ecovilleproject.com/
(5)    www.waterfootprint.org, www.watervoetafdruk.org, www.foodandwaterwatch.org, http://www.waterefficiency.net/blogs/we-editors-blog/whats-your-waterprint-64377.aspx